آیا شیردهی فقط به نفع نوزاد است یا بدن مادر نیز از این فرایند سود میبرد؟ پژوهشها نشان میدهند که این رابطه، دوطرفه است؛ شیردهی نهتنها به تقویت سلامت نوزاد کمک میکند، بلکه میتواند از مادر نیز در برابر برخی بیماریها محافظت کند. به همین دلیل، سازمانهای جهانی سلامت همچنان بر تغذیه انحصاری با شیر مادر در شش ماه نخست زندگی تأکید دارند. شواهد علمی نشان میدهد که شیر مادر با کاهش خطر برخی عفونتهای شایع دوران کودکی، حمایت از رشد و تکامل شناختی و کاهش احتمال ابتلا به برخی بیماریهای مزمن در آینده، نقش مهمی در سلامت نوزاد دارد. شیر مادر در واقع یک سیستم پشتیبان پویاست که متناسب با نیازهای نوزاد تغییر میکند و همزمان، فرایند شیردهی برای سلامت مادر نیز مزایایی به همراه دارد.
فواید شیردهی برای نوزاد و برای مادر
شیر مادر تنها منبعی برای تغذیه و سیر شدن نوزاد نیست؛ بلکه یک سیستم زنده و پویاست. این شیر حاوی آنتیبادیها، سلولهای ایمنی، لاکتوفرین و الیگوساکاریدهای ویژهای است که به محافظت از نوزاد در برابر عفونتهای تنفسی، گوارشی و گوش میانی کمک کرده و احتمال بستری شدن و حتی سندرم مرگ ناگهانی نوزاد (SIDS) را کاهش میدهد. علاوه اینها شیر مادر حاوی ترکیباتی متعادل و مفید است، مثل:
جالب است بدانید: تحقیق با عنوان «مزایای روانشناختی شیردهی: تقویت سلامت مادر و رشد کودک» نشان میدهد که تغذیه با شیر مادر حتی خطر ابتلای نوزاد به برخی بیماریهای مزمن در سالهای بعدی زندگی، مانند دیابت نوع ۲، چاقی و آلرژیها را کاهش میدهد. شیر مادر همچنین نقش مهمی در شکلگیری میکروبیوم سالم روده ای در بدن نوزاد دارد که سیستم ایمنی بدن او را تقویت میکند. علاوه بر اینها، شیر مادر، حاوی اسیدهای چرب ضروری مانند DHA (از دسته اسیدهای چرب امگا ۳) و ARA (از دسته اسیدهای چرب امگا ۶) است که برای تکامل مغز و شبکیه چشم حیاتیاند. این ترکیبات در ماههای نخست زندگی، زمانی که مغز با سرعتی چشمگیر رشد میکند، نقش مهمی دارند.
طبق گفته سازمان بهداشت جهانی، تغذیه انحصاری و مداوم با شیر مادر میتواند تا حدود ۱۲ درصد از مرگ و میر کودکان زیر پنج سال جلوگیری کند. این سازمان همچنین توصیه میکند:
جدای از اینها، شیردهی یک تجربه عاطفی عمیق است. تماس پوست به پوست، نگاه چشمی، بوی آشنا و ریتم ضربان قلب مادر، برای نوزاد حس امنیت ایجاد میکند. در جریان شیردهی، هورمون اکسیتوسین ترشح میشود؛ هورمونی که به «هورمون پیوند» معروف است. این هورمون علاوه بر نقش فیزولوژیک در خروج شیر، تأثیرات زیادی روی نوزاد دارد:
که همه اینها، پایه سلامت روان، اعتمادبهنفس و تنظیم هیجانات و احساسات کودک در آینده خواهد بود.
البته اگر فکر کنیم از فرایند شیردهی فقط نوزاد سود میبرد، اشتباه است. این فرایند برای مادر هم فوایدی دارد. به عنوان مثال، ترشح اکسیتوسین و پرولاکتین در دوران شیردهی باعث کاهش سطح هورمونهای استرس مادر میشود. شیردهی میتواند خطر افسردگی پس از زایمان را کاهش داده و احساس آرامش و رضایت بیشتری در مادر ایجاد کند.
این فرایند همچنین میتواند ریسک ابتلا به برخی بیماریها را برای مادر کاهش دهد؛ از جمله:
شیردهی حتی به بازگشت سریعتر رحم به وضعیت قبل از بارداری کمک کرده و خونریزی پس از زایمان را کاهش میدهد.
توصیههای عملی برای مادران شیرده
پیش از تولد نوزاد، آگاهی یافتن درباره فرایند شیردهی بسیار مفید است و میتواند اعتماد به نفس شما را در آغاز شیردهی افزایش دهد. به عنوان مثال، با شرکت در کلاسهای آمادگی دوران بارداری میتوانید نسبت به موارد پایهای شیردهی آگاهی پیدا کنید؛ از جمله:
پس از تولد نیز، مادر و نوزاد در حال آشنا شدن با یکدیگر هستند؛ بنابراین نگران نباشید، ممکن است کمی زمان ببرد تا هر دو به فرایند شیردهی عادت کرده و مهارت پیدا کنید.
در چند هفته اول نوزاد باید حداقل ۸ تا ۱۲ بار یا بیشتر در هر ۲۴ ساعت با شیر مادر، تغذیه شود. البته به دلیل غلظت بالای شیر مادر، نوزاد در هر وعده تنها به مقدار کمی ازشیر نیاز دارد. نکته مهم این است: تغذیه با شیر مادر منجر به پرخوری نمیشود؛ نوزاد شیرخوار به طور طبیعی میزان مورد نیاز خود را تنظیم میکند.
مکملهایی که مادر باید به مصرف آنها توجه کند
در دوران شیردهی، نیازهای تغذیهای مادر افزایش مییابد و بخشی از این مواد نیز از طریق شیر به نوزاد منتقل میشود. یکی از مهمترین مکملها، ویتامین D است و توصیه میشود مادران شیرده روزانه ۱۰ میکروگرم ویتامین دی دریافت کنند، چراکه تأمین کافی آن از طریق غذا دشوار است. همچنین مادران شیرده برای حفظ سلامت خود و تولید شیر، به طور متوسط به ۳۳۰ تا ۴۰۰ کیلوکالری انرژی بیشتر در مقایسه با دوران پیش از بارداری نیاز دارند.
در این دوره، نیاز به ید و کولین نیز افزایش مییابد و دریافت روزانه ۲۹۰ میکروگرم ید (لبنیات، تخممرغ، غذاهای دریایی و نمک یددار) و ۵۵۰ میلیگرم کولین (گوشتها، برخی غذاهای دریایی، حبوبات مانند لوبیا، نخود و عدس) توصیه میشود. مصرف آهن و اسید فولیک هم میتواند مفید باشد، به ویژه برای مادرانی که رژیم گیاهخواری یا وگان دارند، احتمال کمبود ویتامین B12 یا آهن زیاد است، بنابراین مصرف این مکملها توصیه میشود تا نوزاد نیز از این مواد مغذی، بهرهمند شود.
بهطورکلی، در دوران شیردهی، نیازی به حذف گروه خاصی از غذاها وجود ندارد. با این حال، توجه به حساسیتهای تغذیهای نوزاد میتواند از بروز مشکلات احتمالی برای او جلوگیری کند.
چالشهای شیردهی؛ چگونه میتوان از مادر حمایت کرد؟
با وجود مزایای گسترده، شیردهی آسان نیست. بسیاری از مادران در هفتههای نخست پس از زایمان با چالشهایی مانند درد، نگرانی درباره کافی بودن شیر، خستگی مفرط یا فشارهای محیطی مواجه میشوند. در این مرحله، حمایت عاطفی و عملی اطرافیان نقشی تعیینکننده در تداوم شیردهی دارد. سیاستهای حمایتی در محیط کار، مرخصی زایمان و عادیسازی شیردهی در فضاهای عمومی نیز مهم است. برای حمایت از مادران شیرده، ماماها، مراقبان سلامت، اطرافیان و والدینی که تجربه قبلی دارند نیز میتوانند اطلاعات و راهنماییهای مفیدی ارائه دهند.
در کنار اینها، پژوهشها نشان دادهاند که حمایت فعال پدر میتواند به طور معناداری احتمال تداوم شیردهی را افزایش دهد. این حمایت میتواند در قالب تشویق کلامی، همراهی در مراجعه به مشاور شیردهی، توجه به زمانبندی تغذیه نوزاد و فراهم کردن شرایط آرام برای مادر باشد. حتی اقدامات سادهای مانند آوردن آب و میانوعده، کمک به تنظیم وضعیت مناسب شیردهی یا یادآوری توصیههای ماما و مشاور، در کاهش استرس مادر مؤثر است.
شیردهی به تنهایی مسئولیتی زمانبر و انرژیبر است. زمانی که این مسئولیت با مراقبت مداوم از نوزاد، رسیدگی به سایر فرزندان و مدیریت امور منزل همراه میشود، خطر فرسودگی مادر افزایش مییابد. تقسیم عادلانه وظایف خانگی، تأمین خرید و پختوپز، و مدیریت سایر امور روزمره میتواند به مادر اجازه دهد تمرکز خود را روی پاسخگویی به نیازهای نوزاد و تداوم تغذیه با شیر مادر حفظ کند.
بر همین اساس، نستله دیدگاه و تعهد خود را نسبت به تغذیه سالم نوزادان اینگونه بیان میکند:« ما معتقدیم که شیر مادر ایدهآلترین غذا برای شروع تغذیه کودک است و کاملاً از توصیه سازمان جهانی بهداشت مبنی بر تغذیه انحصاری با شیر مادر به مدت شش ماه و آغاز تغذیه تکمیلی سالم و مناسب در کنار شیر مادر تا سن دو سالگی حمایت میکنیم. همچنین به این نکته نیز توجه داریم که شیردهی ممکن است همواره برای والدین امکانپذیر نباشد؛ لذا پیشنهاد میشود برای اطلاع از چگونگی تغذیه کودکتان و زمان شروع تغذیه تکمیلی، با متخصصان امور سلامت مشورت کنید. والدین باید در نظر داشته باشند که در صورت تصمیم بر عدم تغذیه با شیر مادر، ممکن است بازگشت از این تصمیم دشوار باشد و تأثیرات اجتماعی و مالی به دنبال داشته باشد. لطفا توجه داشته باشید که شروع و معرفی تغذیه با شیشه شیر، حتی بهطور جزئی، از میزان شیر مادر خواهد کاست ».
