رئیس هیأت عامل سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران با بیان اینکه یکی از مهمترین محورهای اندیشه اقتصادی رهبر شهید به جایگاه معدن در اقتصاد مقاومتی اختصاص دارد، نوشت: شاید برجستهترین بخش از دیدگاههای ایشان، تأکید مکرر بر جایگزینی معدن به جای نفت باشد.
محمدمسعود سمیعی نژاد معاون وزیر و رئیس هیات عامل سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران به مناسبت ایام وداع و تشییع پیکر آیت الله سیدعلی خامنه ای رهبر شهید انقلاب اسلامی در یادداشتی به تبیین اندیشههای ایشان در حوزه معدن پرداخت که به شرح زیر است:
ایران از معدود کشورهای جهان است که همزمان از تنوع گسترده مواد معدنی، ذخایر عظیم شناخته شده و پهنههای وسیع اکتشافنشده برخوردار است. وجود بیش از ۶۵ نوع ماده معدنی، دهها میلیارد تن ذخیره قطعی و ظرفیتهای فراوان کشف نشده، بخش معدن را به یکی از مهمترین مزیتهای راهبردی کشور تبدیل کرده است. با این حال، آنچه اهمیت این بخش را دوچندان میکند، نگاه عمیق و آیندهنگر رهبر شهید انقلاب اسلامی به معدن به عنوان یکی از ارکان استقلال اقتصادی و جایگزین اقتصاد نفتی است. به مناسبت مراسم بدرقه آقای شهید ایران فرصتی است تا نگاهی به اندیشهها و تأکیدات این امام عزیز و شهید در حوزه معدن داشته باشیم.
مرور بیانات ایشان در طول بیش از سه دهه نشان میدهد که معدن صرفاً یک فعالیت اقتصادی یا صنعتی تلقی نشده، بلکه بخشی از منظومه پیشرفت ملی، عدالت اقتصادی و اقتدار کشور به شمار آمده است. از نخستین سالهای پس از انقلاب، موضوع معادن در سخنان ایشان جایگاه ویژهای داشت. در خطبههای نماز جمعه سال ۱۳۶۶، معادن در کنار زمینها، جنگلها و دریاها به عنوان ثروتهای عمومی و متعلق به همه مردم معرفی شدند. در این نگاه، بهرهبرداری از منابع طبیعی باید به گونهای باشد که فرصت استفاده از این مواهب الهی برای همه آحاد جامعه فراهم شود و انحصار منابع در اختیار گروهی خاص قرار نگیرد.
رهبر شهید در سالهای بعد، معدن را یکی از مؤلفههای اصلی رفاه مادی و توسعه کشور دانستند. ایشان در پیام خود به مناسبت چهلمین روز ارتحال امام خمینی(ره)، استخراج معادن را در کنار آبادانی، رونق اقتصادی، سلامت جامعه و توسعه علمی از نشانههای پیشرفت کشور برشمردند. این نگاه نشان میدهد که بهرهبرداری از منابع معدنی صرفاً به معنای تولید ثروت نیست، بلکه ابزاری برای کاهش فقر، افزایش رفاه عمومی و توسعه پایدار کشور محسوب میشود.
در کنار توجه به ذخایر معدنی، رهبر شهید همواره بر نقش سرمایه انسانی تأکید داشتند. بازدید ایشان از مجتمع مس سرچشمه در سال ۱۳۸۴ و تقدیر از تلاش کارگران، مهندسان و مدیران این مجموعه، نمادی از همین رویکرد است. ایشان بارها تأکید کردند که گنجینههای نهفته در خاک ایران زمانی به ثروت ملی تبدیل میشود که با دانش، مدیریت، نوآوری و همت نیروی انسانی ایرانی همراه گردد. از این منظر، معدن نه تنها یک ذخیره طبیعی، بلکه عرصهای برای شکوفایی توانمندیهای ملی است.
یکی از مهمترین محورهای اندیشه اقتصادی رهبر شهید درباره معدن، جایگاه آن در اقتصاد مقاومتی است. در شرایطی که اقتصاد ایران سالها تحت تأثیر تحریمها و محدودیتهای ناشی از وابستگی به درآمدهای نفتی قرار داشته، ایشان بارها بر ضرورت بهرهگیری از ظرفیتهای داخلی تأکید کردند. معدن در این میان به عنوان یکی از مهمترین مزیتهای درونی کشور مطرح شد؛ ظرفیتی که میتواند علاوه بر ارزآوری، زمینه توسعه صنایع پاییندستی، اشتغال گسترده و افزایش ارزش افزوده را فراهم کند.
شاید برجستهترین بخش از دیدگاههای ایشان، تأکید مکرر بر جایگزینی معدن به جای نفت باشد. رهبر شهید در سالهای مختلف تصریح کردند که ایران باید به مرحلهای برسد که بتواند بدون نگرانی از درآمدهای نفتی، مسیر توسعه خود را ادامه دهد. از نگاه ایشان، معادن کشور با برخورداری از ذخایر کمیاب و ارزشمند، یکی از بهترین گزینهها برای تحقق این هدف هستند. البته این جایگزینی تنها در صورت توسعه زنجیره ارزش امکانپذیر خواهد بود.
در همین چارچوب، مخالفت جدی با خامفروشی از دیگر محورهای ثابت سخنان ایشان به شمار میرود. رهبر شهید بارها نسبت به صادرات مواد معدنی خام هشدار داده و آن را موجب از دست رفتن بخش عمدهای از ارزش اقتصادی این منابع دانستهاند. به اعتقاد ایشان، ثروت واقعی زمانی ایجاد میشود که مواد معدنی در داخل کشور فرآوری شده و به محصولات صنعتی با ارزش افزوده بالا تبدیل شوند. این رویکرد نه تنها درآمد بیشتری برای کشور به همراه دارد، بلکه موجب توسعه فناوری، اشتغال تخصصی و تقویت صنایع دانشبنیان نیز میشود.
در کنار فرصتهای اقتصادی، رهبر شهید به اهمیت ژئوپلیتیکی معادن نیز توجه ویژه داشتند. ایشان بارها یادآور شدند که منابع طبیعی و ذخایر زیرزمینی همواره از عوامل طمع قدرتهای استعماری بودهاند و بسیاری از جنگها و مداخلات خارجی در جهان با انگیزه دسترسی به این منابع شکل گرفته است. از این منظر، توسعه و مدیریت صحیح معادن نه تنها یک ضرورت اقتصادی، بلکه بخشی از حفظ استقلال و عزت ملی محسوب میشود.
با وجود این تأکیدها، رهبر شهید در مقاطع مختلف از کمتوجهی دولتها به ظرفیتهای معدنی کشور نیز گلایه کردند. ایشان تصریح داشتند که بارها بر اهمیت معادن تأکید کردهاند، اما این بخش هنوز به جایگاه واقعی خود در اقتصاد ملی نرسیده است. این انتقاد نشان میدهد که فاصله قابل توجهی میان ظرفیتهای موجود و میزان بهرهبرداری واقعی از آنها وجود دارد.
امروز که اقتصاد ایران بیش از هر زمان دیگری نیازمند تنوع بخشی به منابع درآمدی و کاهش وابستگی به نفت است، بازخوانی دیدگاههای رهبر شهید درباره معدن اهمیت ویژهای پیدا میکند. مجموعه این بیانات یک نقشه راه روشن را پیش روی سیاستگذاران قرار میدهد؛ نقشهای که بر اکتشاف گستردهتر، جذب سرمایه، توسعه فناوری، فرآوری مواد معدنی، حمایت از بخش خصوصی و جلوگیری از خامفروشی استوار است.
بیتردید، معدن میتواند یکی از پیشرانهای اصلی اقتصاد ایران در دهههای آینده باشد. تحقق این هدف نیازمند آن است که ظرفیتهای عظیم زیرزمینی کشور با دانش، سرمایهگذاری و مدیریت کارآمد به ثروت پایدار تبدیل شوند. همانگونه که رهبر شهید بارها تأکید کردند، ایران بر روی گنجی بزرگ از منابع معدنی قرار دارد و بهرهبرداری صحیح از این گنج میتواند آیندهای متفاوت برای اقتصاد کشور رقم بزند.
