طبق اعلام نظر کارشناسان میانگین ناترازی روزانه گاز در زمستان از ۳۰۰ میلیون متر مکعب در روز نیز فراتر میرود. این وضعیت سالانه حداقل ۱۶ میلیارد دلار زیان (معادل ۱۸ درصد صادرات کشور در سال ۱۴۰۰) به اقتصاد ایران تحمیل میکند.
به نقل از باشگاه خبرنگاران جوان؛ ایران به عنوان یکی از بزرگترین تولید کنندگان گاز در جهان، با وجود در اختیار داشتن دومین ذخایر عظیم گاز طبیعی در دنیا، سالهاست که درگیر پدیدهای ساختاری به نام «ناترازی گاز» است. این معضل که ناشی از شدت بالای مصرف و اولویتدهی به بخش خانگی است، هر ساله میلیاردها دلار خسارت اقتصادی به کشور وارد کرده و چشمانداز آینده انرژی و اقتصاد ایران را در هالهای از ابهام فرو برده است.
ریشههای بحران: مصرف بیرویه و اولویتهای نادرست
بر اساس این گزارش، ایران با ۳۲.۳ تریلیون متر مکعب ذخایر گازی، پس از روسیه، جایگاه دوم جهان را به خود اختصاص داده است. با این حال، سیاستهای انرژی کشور به گونهای رقم خورده که گاز طبیعی، اصلیترین منبع انرژی کشور محسوب شده و بیش از ۷۰ درصد سبد انرژی ایران به آن وابسته است. اولویت اصلی گازرسانی به بخشهای خانگی، تجاری و عمومی، منجر به کاهش سهم گاز در صنایع و نیروگاهها شده است. آمار رسمی نشان میدهد که سهم بخش خانگی از مصرف گاز کشور در سال ۱۴۰۳ به طور میانگین ۲۸ درصد و در ماههای اوج سرما تا ۴۶ درصد افزایش یافته است.
ابعاد فزاینده ناترازی و زیانهای هنگفت
میانگین ناترازی روزانه گاز از ۱۵۵ میلیون متر مکعب در سال ۱۳۹۹ به ۱۷۴ میلیون متر مکعب در سال ۱۴۰۱ و در نهایت به ۱۸۹ میلیون متر مکعب در روز در سال ۱۴۰۳ رسیده است. این رقم در زمستان از ۳۰۰ میلیون متر مکعب در روز نیز فراتر میرود. این وضعیت سالانه حداقل ۱۶ میلیارد دلار زیان (معادل ۱۸ درصد صادرات کشور در سال ۱۴۰۰) به اقتصاد ایران تحمیل میکند.
سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، با اصلاح مفهوم ناترازی، آن را ناشی از «شدت بالای مصرف انرژی» دانست و تاکید کرد که این موضوع صرفاً به وزارت نفت محدود نمیشود. وی افزود: «اگر در هر یک از بخشها، بهویژه نیروگاهها، بهرهوری افزایش یابد یا صرفهجویی صورت گیرد، تأثیر مستقیمی بر کاهش شدت مصرف و ناترازی انرژی خواهد داشت.»
برآوردهای شورای عالی انرژی نشان میدهد که در صورت تداوم روند فعلی، ناترازی گاز تا سال ۱۴۲۰ در بهترین حالت به ۵۰۰ میلیون متر مکعب در روز و در بدترین سناریو به بیش از ۷۰۰ میلیون متر مکعب در روز خواهد رسید؛ وضعیتی که میتواند اقتصاد کشور را فلج کند.
کارشناسان بر این باورند که خسارتهای اقتصادی ناشی از ناترازی گاز به حوزههای نیروگاهی، صنایع استراتژیک و صادرات انرژی، زمینهساز مشکلات عدیدهای شده است. کمبود گاز، ایران را ناچار به مصرف مازوت و گازوئیل کرده که سالانه حدود ۱۱ میلیارد دلار «عدمالنفع» به بار میآورد. همچنین، قطعی گاز در فصول سرد، منجر به توقف خطوط تولید فولاد و پتروشیمی و خسارتی معادل ۳ میلیارد دلار در سال به صنایع کشور میشود.
حسینی، کارشناس اقتصادی، در این زمینه اعلام کرد: ناتوانی در اجرای تعهدات صادراتی باعث شده ایران تنها ۴۲ درصد از گاز وعدهدادهشده به ترکیه و عراق را تحویل دهد که این اتفاق اعتبار کشور را در بازار انرژی تضعیف کرده است.
بحران ناترازی، تزریق گاز به مخازن نفتی را نیز مختل کرده است؛ به طوری که روزانه حدود ۶۰ میلیون متر مکعب گاز که باید صرف افزایش ضریب بازیافت نفت شود، صرف مصارف روزمره میگردد. این امر مانع از افزایش ضریب بازیافت نفت به میزان ۱۶.۳ میلیارد بشکه و از دست رفتن بیش از ۸۱۵ میلیارد دلار ثروت بالقوه میشود.
راهحلهای برونرفت؛ از سرمایهگذاری تا مدیریت تقاضا
سند تراز تولید و مصرف گاز کشور حاکی از آن است که در صورت نبود سرمایهگذاری، تولید گاز تا سال ۱۴۰۹ کاهش مییابد و برای حفظ سطح فعلی، ۲۵ میلیارد دلار سرمایهگذاری ضروری است. همزمان، تقاضا تا سال ۱۴۱۰ به بیش از ۱۲۰۰ میلیون متر مکعب در روز خواهد رسید و شکافی ۶۰۰ میلیون متر مکعبی پیشبینی میشود.
کارشناسان، تنها راه پایدار برای مهار بحران ناترازی را مدیریت تقاضا از طریق طرح «کارور گاز» میدانند. این برنامه که مصوبه هیئت وزیران را نیز دارد، با هدف بهینهسازی الگوی مصرف خانگی و تجاری طراحی شده است.
علیاصغر رجبی، مدیر انرژی و کربن شرکت ملی گاز ایران، در خصوص این طرح گفت: «نتایج پایلوت نشان داده که اصلاح الگوی مصرف و بهبود عایقبندی و تجهیزات میتواند بین ۴۰ تا ۵۰ درصد از مصرف گاز خانگی را کاهش دهد.» وی افزود که فراخوان اجرای گسترده این طرح بهزودی منتشر شده و در مرحله نخست، پنج تا هفت استان کشور برای اجرا انتخاب خواهند شد.
اجرای طرح کارور گاز، زمینه ساز دستیابی به اثر ملموس در ۳ تا ۵ سال و آزادسازی تا ۱۹۷ میلیون متر مکعب گاز در روز در فصول سرد را فراهم میکند. هزینه آزادسازی هر واحد گاز از طریق بهینهسازی، ۷۵ درصد کمتر از توسعه تولید جدید است.
همکاریهای بینالمللی؛ نگاهی به ظرفیتهای خارجی
بر اساس تکلیف قانون برنامه هفتم، ایران باید تا سقف ۴۰ میلیارد متر مکعب در سال واردات و ۲۰ میلیارد متر مکعب در سال صادرات گاز داشته باشد. همکاری با روسیه، به عنوان بزرگترین دارنده ذخایر گازی جهان، میتواند به تأمین گاز صنایع، ایجاد ارزش افزوده، رشد اقتصادی و اشتغال کمک کند؛ هدفی که در قراردادهای احتمالی دنبال میشود.
در مجموع، بحران ناترازی گاز چالشی چندوجهی است که نیازمند رویکردی جامع شامل سرمایهگذاری در تولید، مدیریت دقیق تقاضا از طریق طرحهای بهینهسازی مصرف، و گسترش همکاریهای بینالمللی برای تأمین انرژی پایدار و جلوگیری از تضییع منابع عظیم گازی کشور است.
